Hva kan Island lære av Norge? Dette spør Nei til EU. De burde stilt spørsmålet: “Hva Island bør lære om EU av Norge?” Men, uansett kommer her et utdrag fra denne artikkelen, som er ment å hjelpe Island til ikke å bli lurt av EU…

Morten Harper er jurist og utredningsleder i Nei til EU, og hans hovedærend i teksten er å bruke de historiske erfaringene fra Norges egne EU-forhandlinger og unionens generelle utvikling til å kaste lys over den politiske situasjonen på Island, hvor befolkningen står overfor en folkeavstemning om å gjenoppta medlemskapsforhandlinger. Harper går hardt ut mot påstanden fra utenriksminister Espen Barth Eide om at EU viser en ny trend preget av større åpenhet for nasjonale særordninger og tilpasninger for nye medlemsland. Denne påståtte trenden avvises som empirisk tynn, ettersom det har gått hele tretten år siden unionen sist tok inn et nytt medlem i form av Kroatia, og historien viser at avtalene som inngås i realiteten kun inneholder midlertidige overgangsordninger i stedet for de varige unntakene som mange nasjonale aktører håper på. Videre belyser teksten EUs nåværende planer om såkalt gradvis integrasjon for kandidatland som Ukraina og Albania, men Harper presiserer at denne formen for fleksibilitet med forenklet markedsadgang uten politisk representasjon i realiteten minner mer om EØS-avtalen enn om et faktisk fullverdig EU-medlemskap

Selve kjernen i medlemskapsprosessen beskrives ikke som reelle forhandlinger der to likeverdige parter møtes for å gi og ta, men snarere som en ensidig prosess der søkerlandet må bevise at det er i stand til å innlemme unionens samlede regelverk, kjent som Københavnkriteriene, i sin egen lovgivning. Fordi innholdet i EU-traktatene og de medfølgende forpliktelsene allerede er fastlagte og velkjente på forhånd, argumenterer Harper for at det i utgangspunktet er unødvendig å holde egne folkeavstemninger bare for å avgjøre om man skal sende en søknad eller starte forhandlinger. For land som Norge og Island er det spesielt de nasjonale interessene knyttet til fiskeri, landbruk og økonomisk styring som står på spill ved en eventuell innlemming i unionen. Utenfor EU har begge landene i dag full råderett over egne naturressurser, og ved å stå utenfor pengeunionen beholder de muligheten til å regulere rente og valutakurs selvstendig for å sikre nasjonal velferd og sysselsetting.

Når det gjelder fiskeripolitikken, påpeker artikkelen at EU har en selvforsyningsgrad på under førti prosent for sjømat, noe som gjør de islandske farvannene og landets årlige fangst på en million tonn fisk ekstremt attraktive for unionen. Harper advarer mot å tro at Island vil få beholde kontrollen, ettersom EU har eksklusiv kompetanse på fiskeriforvaltning og fastsettelse av kvoter, noe som nylig har rammet irske fiskere hardt på tross av tidligere garantier. Da Norge forhandlet i 1994, oppnådde man kun midlertidige overgangsordninger for fangst, og EU ga ingen rettslige garantier for nasjonal kontroll innenfor tolvmilssonen. Situasjonen var tilsvarende for landbruket, der Norge måtte avvikle tollvernet og det tradisjonelle jordbruksoppgjøret til fordel for EUs felles landbrukspolitikk, med unntak av en begrenset tilleggsordning for nordlig landbruk. På det pengepolitiske området understrekes det at Danmark er det eneste landet med et formelt unntak fra euroen, mens Sveriges nåværende bruk av sin egen krone kun skyldes at landet bevisst unnlater å oppfylle konvergenskravene, ikke at de har fått et varig unntak fra traktaten.

“Den eneste grunnen til at islendingene nå skal stemme om EU-forhandlinger, er ifølge historikeren Hjörtur J. Gudmundsson, som er en aktiv stemme i den islandske debatten, at det ikke er flertall i Alltinget for en medlemskapsprosess. Ett av partiene i regjeringen, Folkets parti, er dessuten mot EU-medlemskap”, avsluttes det i artikkelen.

Tekst på islandsk (ordrett fra Google oversetter):

Hvað getur Ísland lært af Noregi? Þetta er það sem Nei við ESB spyr. Þeir hefðu átt að spyrja spurningarinnar: „Hvað ætti Ísland að læra um ESB af Noregi?“ En hvað sem því líður, hér er útdráttur úr þessari grein, sem er ætlaður til að hjálpa Íslandi að láta ESB ekki blekkjast…

Morten Harper er lögfræðingur og rannsóknarstjóri hjá Nei við ESB, og aðaltilgangur hans í textanum er að nota sögulega reynslu af eigin ESB-viðræðum Noregs og almenna þróun sambandsins til að varpa ljósi á stjórnmálaástandið á Íslandi, þar sem íbúar standa frammi fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja eigi aðildarviðræður á ný. Harper andmælir harðlega fullyrðingu utanríkisráðherrans Espen Barth Eide um að ESB sýni nýja þróun sem einkennist af meiri opnun gagnvart sérstökum landsbundnum fyrirkomulagi og aðlögun fyrir ný aðildarríki. Þessari meintu þróun er hafnað sem reynslulega þunnri, þar sem það eru liðin heil þrettán ár síðan sambandið tók síðast við nýjum aðildarríki í formi Króatíu, og sagan sýnir að samningarnir sem gerðir eru innihalda í raun aðeins tímabundnar bráðabirgðafyrirkomulag í stað varanlegra undantekninga sem margir innlendir aðilar vonast eftir. Í textanum er einnig lögð áhersla á núverandi áætlanir ESB um svokallaða stigvaxandi aðlögun umsóknarríkja eins og Úkraínu og Albaníu, en Harper útskýrir að þessi tegund sveigjanleika með einfölduðum markaðsaðgangi án pólitískrar fulltrúa minnir í raun frekar á EES-samninginn en raunverulega fulla aðild að ESB.

Kjarni aðildarferlisins er ekki lýst sem raunverulegum samningaviðræðum þar sem tveir jafnir aðilar mætast til að gefa og þiggja, heldur sem einhliða ferli þar sem umsóknarríkið verður að sanna að það geti fellt allt regluverk sambandsins, þekkt sem Kaupmannahafnarviðmiðin, inn í eigin löggjöf. Þar sem efni ESB-sáttmálans og skyldur sem fylgja honum eru þegar komið á fót og vel þekktar fyrirfram, heldur Harper því fram að það sé í grundvallaratriðum óþarfi að halda eigin þjóðaratkvæðagreiðslur bara til að ákveða hvort leggja eigi fram umsókn eða hefja samningaviðræður. Fyrir lönd eins og Noreg og Ísland eru það sérstaklega þjóðarhagsmunir tengdir fiskveiðum, landbúnaði og efnahagsstjórnun sem eru í húfi við mögulega aðlögun að sambandinu. Utan ESB hafa bæði löndin nú fulla stjórn á eigin náttúruauðlindum og með því að standa utan myntbandalagsins halda þau áfram að geta stjórnað vöxtum og gengi sjálfstætt til að tryggja velferð og atvinnu þjóðarinnar.

Varðandi fiskveiðistefnu er bent á í greininni að sjálfbærni ESB fyrir sjávarafurðir sé innan við fjörutíu prósent, sem gerir íslensk hafsvæði og árlegan fiskveiði landsins, sem nemur einni milljón tonnum, afar aðlaðandi fyrir sambandið. Harper varar við því að trúa því að Ísland fái að halda stjórninni, þar sem ESB hefur einkarétt á fiskveiðistjórnun og kvótasetningu, sem hefur nýlega bitnað hart á írskum sjómönnum þrátt fyrir fyrri ábyrgðir. Þegar Noregur semdi árið 1994 náðist aðeins tímabundin bráðabirgðaákvæði um afla og ESB veitti engar lagalegar ábyrgðir fyrir innlendri stjórn innan tólf mílna svæðisins. Ástandið var svipað í landbúnaði, þar sem Noregur þurfti að afnema tollvernd og hefðbundna landbúnaðarsamninga í þágu sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB, að undanskildum takmörkuðum viðbótaráætlunum fyrir landbúnað á norðurslóðum. Í peningamálastefnu er áréttað að Danmörk er eina landið með formlega undanþágu frá evrunni, en núverandi notkun Svíþjóðar á eigin krónu er aðeins vegna þess að landið hefur vísvitandi ekki uppfyllt samleitnikröfur, ekki að þeim hafi verið veitt varanleg undanþága frá sáttmálanum.

„Eina ástæðan fyrir því að Íslendingar ættu nú að kjósa um ESB-viðræður, að sögn sagnfræðingsins Hjörts J. Guðmundssonar, sem er virk rödd í íslensku umræðunni, er sú að enginn meirihluti er á Alþingi fyrir aðildarferli. Einn af stjórnarflokkunum, Alþýðuflokkurinn, er einnig á móti ESB-aðild,“ segir að lokum greinarinnar.